Zapach drożdżowego ciasta, piosenka słuchana podczas pierwszej randki, smak zupy przygotowywanej w rodzinnym domu. Takie bodźce potrafią przywołać emocje i fragmenty wspomnień, choć nie zawsze umiemy wyjaśnić, dlaczego właśnie one zostały z nami na lata.

Z tej właściwości ludzkiej pamięci korzysta terapia wielozmysłowa stosowana między innymi u osób z demencją. Badania pokazują, że odpowiednio dobrane dźwięki, zapachy, smaki, obrazy i dotyk mogą wspierać kontakt z otoczeniem, nastrój oraz niektóre funkcje poznawcze. Czy oznacza to, że spowalniają rozwój demencji? Odpowiedź wymaga ważnego rozróżnienia.

Na czym polega terapia wielozmysłowa?

Terapia wielozmysłowa polega na celowym angażowaniu kilku zmysłów jednocześnie. Może łączyć muzykę, światło, zapach, dotyk, ruch, obrazy oraz znajome smaki. Bodźce dobiera się do potrzeb, możliwości i historii konkretnej osoby.

Jedną z jej form jest Snoezelen, nazywana również Salą Doświadczania Świata. To odpowiednio przygotowana przestrzeń, w której wykorzystuje się między innymi łagodne światło, dźwięk, przedmioty o różnych fakturach i zapachy. Celem może być uspokojenie, pobudzenie do aktywności albo ułatwienie kontaktu z terapeutą czy opiekunem.

Metaanaliza 16 badań, obejmujących łącznie 974 osoby starsze z demencją, wykazała, że stymulacja wielozmysłowa może zmniejszać pobudzenie, apatię i objawy depresyjne. Zaobserwowano także niewielką poprawę ogólnych funkcji poznawczych. Badania różniły się jednak sposobem prowadzenia terapii, czasem trwania i stanem uczestników. Nadal nie wiadomo, jak trwałe są jej efekty.

Muzyka może otwierać drogę do emocji i wspomnień

Muzyka angażuje wiele obszarów mózgu związanych z uwagą, emocjami, ruchem, mową i pamięcią. Znana melodia może wywołać reakcję nawet wtedy, gdy osoba ma trudność z przypomnieniem sobie nazwiska wykonawcy albo opisaniem wydarzenia, z którym kojarzy się utwór.

W terapii wykorzystuje się zarówno spokojne słuchanie muzyki, jak i śpiew, klaskanie, ruch czy grę na prostych instrumentach. Szczególne znaczenie mają piosenki związane z młodością, ważnymi relacjami i przełomowymi wydarzeniami. Przypadkowa lista relaksacyjnych utworów nie zawsze będzie działała tak samo jak muzyka mająca osobiste znaczenie.

Przegląd 22 badań z udziałem 1780 osób wskazał, że interwencje muzyczne mogą wspierać funkcje poznawcze, jakość życia i ograniczać część objawów neuropsychiatrycznych. Nowsze analizy sugerują, że dobre rezultaty może przynosić aktywna muzykoterapia oparta na rytmie i śpiewie. Wyniki nie są jednak równoznaczne z zahamowaniem choroby.

Zapach działa jak sensoryczna wskazówka

Drogi węchowe są silnie powiązane z obszarami mózgu uczestniczącymi w przetwarzaniu emocji i pamięci. Dlatego zapach kawy, perfum albo lasu może wywołać emocję czy obraz z przeszłości szybciej niż bezpośrednie pytanie: „Czy pamiętasz?”.

W badaniu przeprowadzonym wśród 65 osób z demencją część uczestników przez 15 dni brała udział w intensywnym treningu węchowym. Dwa razy dziennie rozpoznawali zapachy z zestawu 40 aromatów. Po zakończeniu treningu odnotowano poprawę niektórych wyników dotyczących pamięci, uwagi i funkcji językowych, a także zmniejszenie objawów depresyjnych.

To obiecujący kierunek, ale podstawa dowodowa pozostaje ograniczona. Dotychczasowe badania obejmowały niewielkie grupy i wykorzystywały różne metody. Nie można więc przyjąć, że sam trening węchu zapobiega demencji lub wpływa na biologiczne tempo jej rozwoju.

Smak pomaga zachować przyjemność z jedzenia

Wraz z wiekiem może obniżać się wrażliwość na smak i zapach. U osób z demencją dodatkowo pojawiają się trudności z rozpoznawaniem potraw, zapominanie o posiłkach, utrata apetytu albo zmiana dotychczasowych preferencji. Niektóre osoby zaczynają wybierać intensywne lub słodkie smaki.

Znajoma potrawa może działać jak wskazówka przywołująca poczucie bezpieczeństwa i domowe skojarzenia. Estetyczne podanie, odpowiednia temperatura, wyrazisty naturalny aromat oraz spokojne otoczenie mogą zwiększać przyjemność z posiłku. Najważniejsze pozostają jednak indywidualne preferencje i bezpieczeństwo jedzenia, zwłaszcza gdy występują trudności z gryzieniem lub połykaniem.

Badania nad bezpośrednim wpływem stymulacji smaku na pamięć są znacznie mniej zaawansowane niż badania dotyczące muzyki. Aktualne wytyczne ESPEN nie zalecają rutynowego używania wzmacniaczy smaku jako sposobu na zwiększenie ilości spożywanego jedzenia u osób z demencją.

Czy terapia wielozmysłowa spowalnia demencję?

Obecny stan wiedzy nie pozwala stwierdzić, że muzyka, zapach lub smak zatrzymują neurodegenerację albo spowalniają biologiczny rozwój demencji. Terapia wielozmysłowa może natomiast pomagać osobie lepiej korzystać z zachowanych możliwości: reagować na otoczenie, komunikować emocje, angażować się w aktywność i odczuwać przyjemność.

W praktyce poprawa nastroju, mniejsze pobudzenie czy chwila kontaktu z bliskimi mają ogromną wartość. Skuteczność zależy przy tym od personalizacji. Dla jednej osoby dobrym bodźcem będzie przedwojenna piosenka, dla innej zapach szarlotki albo dotyk wełny przypominający lata spędzone na robieniu swetrów. Reakcję trzeba obserwować, ponieważ nadmiar światła, głośna muzyka lub intensywny aromat mogą również wywołać zmęczenie i niepokój.

Codzienna troska o układ nerwowy

WHO wskazuje, że zdrowiu mózgu sprzyjają między innymi aktywność fizyczna, kontakty społeczne, zbilansowana dieta, aktywność poznawcza, odpowiednia ilość snu oraz kontrolowanie ciśnienia, cholesterolu i poziomu glukozy.

Betula Forte wpisuje się w szersze podejście do codziennego dbania o organizm. Suplement zawiera betulinę pozyskiwaną z kory brzozy, γ-cyklodekstrynę oraz witaminę B1. Tiamina przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i utrzymania prawidłowych funkcji psychologicznych.

Suplement diety nie zastępuje zróżnicowanego sposobu żywienia ani leczenia zaleconego przez lekarza. Narastające problemy z pamięcią, orientacją lub wykonywaniem codziennych czynności wymagają konsultacji medycznej.